Αποτελέσματα PISA. 2 στους 3 δεν φτάνουν το βασικό επίπεδο επάρκειας στην ανάγνωση. Τι είδους σχολείο θέλουμε;

Πηγή: paideia-news.com

ΤΟΥ ΜΑΡΙΟΥ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ*

Τα αποτελέσματα του PISA 2025 για την Κύπρο θα έπρεπε να μας ανησυχήσουν πολύ περισσότερο απ’ όσο μας ανησυχούν. Όχι γιατί μια διεθνής έρευνα μπορεί να αποτυπώσει από μόνη της την ποιότητα ενός εκπαιδευτικού συστήματος. Ούτε γιατί ο σκοπός του σχολείου πρέπει να είναι η προετοιμασία παιδιών, για να γράφουν καλά σε διεθνείς εξετάσεις. Το PISA δεν είναι μια εξέταση ατομικής επίδοσης των μαθητών/τριών ούτε ένα εργαλείο αξιολόγησης εκπαιδευτικών, ώστε να τρέξουμε να επιρρίψουμε ευθύνες σε αυτούς. Οι αναφορές πως μεταρρυθμίσεις, όπως η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών, ο τρόπος διορισμού με κατάργηση καταλόγων και διενέργειας εξετάσεων και η λογοδοσία δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως αλλαγές που μπορούν να βελτιώσουν τα μαθησιακά αποτελέσματα.

Το PISA εξετάζει τι καταφέρνουν να παράγουν τα εκπαιδευτικά συστήματα. Δεν αποτελεί μηχανισμό αξιολόγησης του εκπαιδευτικού της τάξης ούτε εξετάζει ποιος «φταίει». Μετρά τι είναι σε θέση να κάνουν οι 15χρονοι έχοντας περάσει περίπου δέκα χρόνια μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα. Κι εδώ τίθεται ένα πολύ βασικό ερώτημα που δεν προσπαθήσαμε να το απαντήσουμε ποτέ: Τι είδους σχολείο θέλουμε τελικά; Τι είδους αυριανούς πολίτες θέλουμε τελικά να φτιάχνει ένα εκπαιδευτικό σύστημα;

Το πρώτο σημαντικό εύρημα του PISA 2025 είναι ότι η μέση επίδοση της Κύπρου στην Ανάγνωση, δηλαδή η ικανότητα των 15χρονων να κατανοούν, να χρησιμοποιούν και να αναστοχάζονται πάνω σε γραπτά κείμενα, είναι 379 μονάδες, δηλαδή 82 μονάδες χαμηλότερα από τον μέσο όρο του OECD που είναι 461 (PISA 2025 RESULTS, OECD 2026, Table I.B1.2a.2/ Mean score and variation in reading performance). Παρόλο που στην ανακοίνωση του ΥΠΑΝ έγινε αναφορά σε σταθεροποίηση των αποτελεσμάτων στην Ανάγνωση (2 μονάδες πτώση σε σχέση με το 2022), καταγράφεται ένα πάρα πολύ ανησυχητικό δεδομένο. Η αναγνωστική επίδοση των 15χρονων στην Κύπρο παρουσιάζει έντονη μακροχρόνια υποχώρηση, αφού η μέση βαθμολογία μειώθηκε από 449 μονάδες το 2012 σε 379 το 2025, 70 ολόκληρες μονάδες (Table I.B1.2a.37, Mean reading performance, 2000 through 2025).

Ένα άλλο ανησυχητικό δεδομένο είναι ότι το 62,2% των μαθητών/τριών στην Κύπρο, δηλαδή περίπου 2 στους 3, βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο αναγνωστικής επάρκειας. Παράλληλα, η Κύπρος έχει περίπου διπλάσιο ποσοστό μαθητών/τριών κάτω από το βασικό επίπεδο αναγνωστικής επάρκειας έναντι 31% στον ΟΟΣΑ, διαφορά 31,2 ποσοστιαίων μονάδων (Table I.B1.2a.11, Percentage of students at each proficiency level in reading).

Παρόλο το θετικό ότι το 17,1% των ανθεκτικών μαθητών και μαθητριών (resilient students), που ενώ ανήκουν στο χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, έχουν καταγράψει καλύτερες επιδόσεις στην ανώτερη κλίμακα της αξιολόγησης σε σχέση με μαθητές/τριες παρόμοιας κοινωνικοοικονομικής θέσης (το αντίστοιχο ποσοστό του OECD είναι 13,1%), οι κοινωνικοοικονομικά πιο ευνοημένοι/ες μαθητές/τριες της Κύπρου έχουν μέση επίδοση 423, δηλαδή 83 μονάδες χαμηλότερη από τους/τις αντίστοιχους/ες μαθητές/τριες του OECD (506) (Table I.B1.2b.3, Socio-economic status and reading performance).

Επομένως, όταν περίπου 2 στους 3 μαθητές/τριες στην Κύπρο δεν φτάνει το βασικό επίπεδο επάρκειας στην Ανάγνωση, όταν τα τελευταία 13 χρόνια η επίδοση έπιασε μια απίστευτη κάθοδο καταγράφοντας τη χειρότερη επίδοση από όλες τις χώρες (average decennial trend = −70) με ζοφερό μέλλον, όταν οι κοινωνικοοικονομικά πιο ευνοημένοι/ες μαθητές/τριες της Κύπρου έχουν 83 μονάδες χαμηλότερη επίδοση από τους/τις αντίστοιχους/ες μαθητές/τριες του OECD, το πρώτο ερώτημα δεν μπορεί να είναι «ποιον θα αξιολογήσουμε αυστηρότερα;» ή «πώς θα αλλάξουμε τον τρόπο εισδοχής εκπαιδευτικών;». Το ερώτημα πρέπει να είναι: τι είδους αναγνωστικές πρακτικές, τι είδους διδασκαλία, τι είδους σχολικά κείμενα, τι είδους αξιολόγηση και τελικά τι είδους αντίληψη για τη γνώση δομεί το εκπαιδευτικό μας σύστημα; Μήπως εδώ και 13 χρόνια έχουμε πάρει μια λάθος πορεία σε εκπαιδευτικές αλλαγές;

Ας κάνουμε μια πολύ απλή άσκηση. Ας δούμε τι σημαίνει «ανάγνωση» στο PISA. Μετά να δούμε τι σημαίνει ανάγνωση, κατανόηση και επεξεργασία κειμένου στα Προγράμματα Σπουδών και ύστερα να ανοίξουμε τα σχολικά βιβλία που βάζουμε καθημερινά μπροστά στα παιδιά μας. Να διαβάσουμε τις ερωτήσεις που ακολουθούν ένα κείμενο, να διαβάσουμε τις δραστηριότητες, να δούμε τι ζητούν πραγματικά από το παιδί να κάνει με το κείμενο. Να εντοπίσει μία πληροφορία που ήδη βρίσκεται εκεί; Να αναγνωρίσει ένα γραμματικό φαινόμενο; Να αναπαράγει τη «σωστή» ερμηνεία; Ή να συνδέσει πληροφορίες, να συγκρίνει κείμενα, να αξιολογήσει πηγές, να αναγνωρίσει οπτικές, να τεκμηριώσει τη δική του θέση, να αμφισβητήσει μια κατασκευή της πραγματικότητας και να δημιουργήσει νέο νόημα;

Οι οποιεσδήποτε αλλαγές γίνονται αυτή τη στιγμή στο εκπαιδευτικό μας σύστημα οδηγούν στην ψευδαίσθηση πως θα υπάρξει βελτίωση στα μαθησιακά αποτελέσματα των μαθητών/τριών. Δυστυχώς, με τις επιλογές που γίνονται δεν μπορεί να υπάρξει βελτίωση. Δεν έχει αλλάξει η αντίληψη του συστήματος για το τι είναι γνώση, χώρος και χρόνος στο σχολείο. Αν θέλουμε πραγματικά να «απαντήσουμε» στα αποτελέσματα του PISA 2025, δεν χρειαζόμαστε ακόμη μία αποσπασματική μεταρρύθμιση. Χρειαζόμαστε να ξανανοίξουμε τη συζήτηση για το τι θεωρούμε γνώση, τι θεωρούμε μάθηση και, τελικά, τι σχολείο θέλουμε. Ένα σχολείο της ύλης, της εξέτασης και της αναπαραγωγής ή ένα Δημοκρατικό και Ανθρώπινο Σχολείο που μαθαίνει σε ΟΛΑ τα παιδιά όχι απλώς να διαβάζουν το κείμενο, αλλά να «διαβάζουν» τον κόσμο;

*Μέλος ΕΔΣ ΠΟΕΔ, Πρόεδρος Προοδευτικής Κίνησης Δασκάλων και Νηπιαγωγών